Živko Mikić

Sadržaj
1 Potomci Dinarida
2 Lepenski vir
3 Razvoj antropologije
4 Fizička antropologija i arheologija
5 Literatura

Potomci Dinarida
 
Živko Mikić

Nijedan naučnik na svetu ne može vam sa sigurnošću reći zašto je neko visok, a neko nizak. Odnosno, zašto je neka nacija, generalno, viša od druge. Holandski antroplog Leroj, međutim, nedavno je spektakularno objavio istraživanje kojim tvrdi da su neke nacije generalno više, a druge niže, te da su Holanđani najviši ljudi u Evropi -jer piju najviše mleka- i toga se pridržavaju hiljadama godina unazad. On, takođe, kaže da niži ljudi generalno duže žive, za razliku od visokih! - To je priča nekoga ko sa 35 godina želi da dobije Nobelovu nagradu, ali to nije istina. Visina zavisi od više faktora, u pitanju su geni, ishrana, to je sigurno; međutim, kako će se to polarizovati, šta će tu prevagnuti, hoće li se uticaj nekog faktora manifestovati baš na telesni rast ili na mišićnu masu, nikad se ne zna - kaže Živko Mikić, profesor biofizičke antropologije, đak Gutenbergovog univerziteta u Majncu, gde je i doktorirao.

Ovaj profesor antropologije na Beogradskom univerzitetu priveo je kraju rad koji je trajao gotovo isto koliko i njegov radni vek. On je rekonstruisao prošlost kao mozaik. Pregledao je oko 30.000 skeleta koji datiraju od preistorije do danas, a sa tla su Srbije. Na ovaj način profesor Mikić je pratio kretanje visine ljudi sa ovog područja za poslednjih 10.000 godina.

-Po medijima se ranije često govorilo o nekim statističkim podacima prema kojima su Crnogorci pre nekoliko godina bili jedni od najviših ljudi Evrope. Pitanje je zašto je neka populacija viša od druge.Očigledno je da su neki narodi generalno viši, drugi niži, ali vi to ne možete na sadašnjem stepenu istraženosti da objašnjavate kako. To sve bi nas odvuklo u jedan pakleni rasizam.

-Ali, imate, na primer oblasti Kine gde su Kinezi izrazito visoki. Ne moža se reći da su Crnogorci među najvišima u Evropi, jer, gledajte, Durmitorci su viši od Zećana. Znači, ima ih i visokih, ima ih i niskih. Isto je sa Holanđanima, ne može jedna nacija biti generalno visoka. Uzeti Vikinge za primer ne možete, jer da bi neko imao odvažnosti da krene na takvo putovanje veslima i jedrima, u ne znam koje neistražene predele, morao je sigurno imati fizičku snagu, i niko ne bi u jedan takav brod primio nekog kepeca. Kao svaka regrutna komisija oni su postavili neke standarde kako treba da izgledaju. Pogledajte grčke junake kako su ih opisali, kako su oni izgledali. Uvek morate dodati i tu komponentu praktičnosti, činjenično stanje - kaže profesor Mikić dok pokušava da izmeri visinu nekog koga nema, nekoga iz preistorije. On spušta na pod jedinstvenu konstrukciju koju naziva milimetarska daska, uzima iz kartonske kutije koja je u plastičnoj kesi jednu poveću kost i kaže:

-Ljudski skelet satkan je po određenom modalitetu, odnosu, veličini. Kraća ruka odgovara nižem čoveku, duža višem, ljudsko telo podleže određenoj proporciji i ne može baš mnogo od nje da odstupa. Ovo što sada merimo je ženska potkolenica duga 340 milimetara. Ta dužina potokolenice daje visinu od 156 centimetara telesnog rasta. Kombinacijom podataka dolazimo do prosečne visine populacije. I tako saznajemo kako je oscilirala visina ljudi koji su živeli na teritoriji Srbije u poslednjih dvadesetak miliona godina.

-Već homo sapiens je dostigao visinu između 160 i 165 centimetara. Oko 8000. godine pre nove ere, od kad imamo najstarije skelete (iz Lepenskog vira), prosečna visina za muškarce bila je 170 centimetara, a kod žena 160. Tri hiljade godina kasnije visina je naglo pala, za čitavih deset centimetara. Jednostavno, desio se jedan metabolički šok kod preistorijskog stanovništva, jer tad je pronađena grnčanja, čovek se zavukao u zemunice, prestao je da jede samo pečeno meso četvoronožaca i prešao na kuvanu hranu bogatu vitaminima i mineralima iz žitarica i mleka, iako je to kvalitetna ishrana, čovek kao ekosenzibilno biće odmah je reagovao. Bio je to šok za njegov metabolizam koji se odrazio na pad rasta. U rimskom periodu je opet bio izuzetno visok, penje se na 171 centimetar, ali skeleti iz tog perioda na našem tlu uglavnom pripadaju rimskom vojnicima koji su morali da zadovolje kriterijum da bi postali to što jesu. Vidite, kod žene je manja razlika u rastu.

U ranom srednjem veku kada je došlo do migracije Slovena, Germana i azijskih naroda u Panonsku niziju krivulja rasta je počela ponovo da opada. Došlo je do priliva novog stanovništva, ono koje je došlo bilo je niže i mešanjem sniženje rast Od srednjeg veka rast se konstatno penje, konoslidovalo se stanovništvo, došlo je do dužeg zadržavanja na jednom terenu i to je uz poboljšanje sociokulturoloških uslova uticalo na „porast visine". U svakom slučaju, u vreme Turaka kointinuitet rasta nije prekinut, što znači da je lokalno stanovništvo izašlo u jednu predominaciju. Mi smo potomci najtipičnijih dinarida, koji su živeli na mnogo širem području no što je Dinarski masiv i čiji razvoj nije uspela da pokoleba velika seoba naroda, početkom srednjeg veka, okupacija posle Kosovske bitke...

Kakve su imali noseve i obrve to je već malo teže za antropologiju. Ali videlo se da je bilo mnogo više traumatskih povreda, padova, ranjavanja i da je to bilo ponekad sanirano, češće sa smrtnim ishodom. Vidite lobanju gde je probušena rupa da bi se izvadila cista, bilo je to u srednjem veku -pokazuje profesor Mikić i nastavlja: - Veoma loše stanje bilo je kod vilice i zuba, tuberkuloza, problemi sa zglobovima, kičmenim stubom. Sama smrtnost je bila izrazito visoka kod dece, uglavnom stare do tri godine. U srednjem veku živeli su u proseku 40-45 godina.

(Tanja Nikolić Đaković, Blic, 13. april 2001.)


Lepenski vir

Antropološki ostaci, koji su otkriveni u samom naselju Lepenskog Vira, jer nekropola nije utvrđena, pružili su mogućnost da se protoneolitska kultura i njena transformacija do tipičnog neolita ispita sa više aspekata. Međutim, najveća poteškoća za antropološku rekonstrukciju na Lepenskom Viru leži u činjenici da su samo pojedine individue sahranjene u okviru naselja, tako da nam nedostaje potpuni antropološki presek njegovog stanovništva. Postoji mogućnost da je većina stanovnika sahranjena na nekom drugom mestu, ili da uopšte nije sahranjena u klasičnom smislu.

Proces neolitizacije, svakako i na antropološkom planu, mogao je početi krajem mlađeg dela klasične faze (Lepenski Vir I), jer je već tada počeo da se menja odnos čoveka i njegove sredine. On je svakako bio završen sa početkom sloja ranog neolita (Lepenski Vir III/a). Sasvim je jasno da novonastali antropološki tipovi, za razliku od starijih koji nisu ili su samo delimično bili stimulisani za dalju egzistenciju, postaju nosioci kulture: oni pokazuju njen direktan antropološki rezultat, a ne impuls migracije, tako da se može sagledati antropološka promena kao primarna posledica neolitske kulture i izmenjenog načina života.

(Živko Mikić (Beograd): Lepenski Vir i problem neolitizacije u antropologiji)


Razvoj antropologije

Ako podelu antropologije kao obuhvatne nauke o čoveku prihvatimo na njen sociokulturni i biofizički deo, videćemo da arheologija učestvuje svojim segmentima istraživanja u obe polovine. U okviru sociokulturne antropologije jedno od osnovnih polja istraživanja je evolucija kulture. U njemu arheologija i antropologija imaju svoj dijalog. - S druge strane, u okviru fizičke antropologije jedno od osnovnih istraživačkih polja je evolucija čoveka. U njemu arheologija i antropologija opet imaju svoj specifičan dijalog, odnosno interdisciplinarno uslovljenu saradnju. Koliko su arheologija i biofizička antropologija npr. prilikom iskopavanja neke nekropole ili tumula upućene jedna na drugu - nije potrebno diskutovati. Svakako je antropologija jedna od nauka koja je najviše prisutna u arheologiji, tako da joj u tom smislu treba ukazivati potrebno poverenje.

Kada se radi o razvoju antropologije u našoj sredini, potreban je jedan kraći pregled. Deskriptivna faza u antropologiji u Srbiji i Jugoslaviji je trajala čitavo jedno stoleće - od sredine XIX do sredine XX veka. U tom smislu moraju se pomenuti imena i rad ljudi koji svi nisu bili antropolozi, ali se antropologija vrlo argumentovana našla u njihovom opusu:
Vuk Stefanović Karadžić (1787–1864)
Jovan Žujović (1856–1936)
Sima Trojanović (1862–1935)
Jovan Cvijić (1865–1927)
Tihomir Đorđević (1866–1944)
Jovan Erdeljanović (1874–1944)
Vladimir Dvorniković (1888–1950)
Branko Šljivić (1895–1963)
Niko Županić (1897–1961)


Fizička antropologija i arheologija

Fizička antropologija - za koju možemo reći da je arheologiji najbliža - nije u nas neposredno posle II svetskog rata bila negovana, šo se odnosi i na antropologiju u celini. Razlog tome su najmanje dve stvari. - Prva. Da je antropologija navodno najvećim delom dovela do razvoja rasističkih teorija u nacističkoj Nemačkoj. Druga. Ignorantski odnos prema prošlosti, odnosno istoriji - posebno srpskoj, kao stav marksističke ideologije.

Istina je da je 1959. godine osnovano Antropološko društvo Jugoslavije, ali je resorno ministarstvo "dalo do znanja" da se od antropologije očekuje da prikuplja građu za izradu normativa i veličina za potrebe vojske, zdravstva, školstva, zatim sporta, itd. Otuda je antropologija dugi niz godina ostala izjednačena sa antropometrijom, što najbolje ilustruju članci objavljeni u Glasniku Antropološkog društva Jugoslavije (Glasnik Antropološkog društva Jugoslavije, brojevi od 1 do 30, Beograd 1964–1994). Uz ovo - trebalo bi pomenuti - da je slovenačka antropologija davala osnovni ton antropologiji u SFRJ, a B. Škerlj je bio sinonim jugoslovenske antropologije.
 
Antropološki materijal

Mala materijalna i sadržajna podrška razvoju antropologije je osnovna društvena odlika vezana za ovu nauku u bivšoj Jugoslaviji. Kadrovi su se mogli školovati samo u Ljubljani, kasnije i u Zagrebu, a ostali zainteresovani i motivisani mladi ljudi su išli ili u inostranstvo ili su učili kod starijih kolega, koji su opet bili strani đaci. Tako dolazimo do konstatacije da teorijska antropologija i nije mogla biti razvijena kao stvar jedne opšte inicijative, nego je ostala samo na inicijativi i pokušajima pojedinaca.

Kada je u pitanju praktična strana ovakve situacije, dovoljno je pomenuti da su stručnjaci iz Mađarske dolazili da obrađuju koštane ostatke čoveka poteklih sa arheoloških nalazišta13, a stručnjaci iz Hrvatske su obrađivali recentno stanovništvo na tlu Srbije (Vlahović, P., Janićijević, B., Kušec, V., Miličić, J., Peranović, M., Rudan, P., Smolej–Nerančić, N., Sujoldžić, A., Šimić, D.: Bioantropološka istraživanja đerdapskog područja, Etnoantropološki problemi - monografije, knjiga 2, Beograd - Zagreb 1988.) - Naših stručnjaka u tom trenutku nije bilo, ali se takva situacija, nažalost - samo delimično izmenila. - Problem i kadrova i škole i dalje ostaje.

Kada se najdirektnije radi o fizičkoj antropologiji u našoj sredini, treba naglasiti da je ona predmet profesionalnog bavljenja svega nekolicine pojedinaca. Njena institucionalizacija je praktično u početnoj fazi. - Srpsko antropološko društvo je tek nedavno formirano. Antropološka laboratorija sa jednim zaposlenim stručnjakom postoji pri Anatomskom institutu Medicinskog fakulteta u Beogradu, a takođe nešto slično i u Novom Sadu. Na Filozofskom fakultetu u Beogradu fizička antropologija se kao pomoćni predmet predaje studentima arheologije tri semestra i studentima etnologije dva semestra.


Literatura
Živko Mikić: O interdisciplinarnosti u srpskoj arheologiji sa posebnim osvrtom na fizičku antropologiju. // Projekat Rastko / Arheologija //

Izvor: Wikipedia